Блокчейн — маълумотлар кетма-кет боғланган блокларда сақланадиган ва битта марказий эгаси бўлмаган рақамли дафтар. Уни минглаб компютерлар бир вақтда юритади, шунинг учун битта иштирокчи ёзувни яширинча ўзгартира олмайди.
Блок ва занжир
Ҳар бир блокда транзаксиялар рўйхати, вақт белгиси ва олдинги блокнинг хеши бўлади. Хеш — маълумотнинг қисқа “бармоқ изи”: маълумотдаги энг кичик ўзгариш ҳам хешни бутунлай бошқача қилади. Блоклар шу излар орқали занжирга уланади.
Нега уни ўзгартириш қийин?
Агар кимдир эски блокдаги ёзувни ўзгартирса, унинг хеши ўзгаради ва кейинги барча блоклар билан алоқа узилади. Ҳужумчи бутун занжирни қайта ҳисоблаши ва тармоқнинг кўпчилигини ортда қолдириши керак бўлади — бу амалда жуда қиммат.
Марказсизлаштириш
Банк тизимида ҳисоб дафтарини банк юритади. Блокчейнда эса дафтарнинг нусхаси тармоқдаги кўплаб тугунларда сақланади. Қайси ёзув ҳақиқий экани консенсус — келишув механизми орқали аниқланади.
Консенсус турлари
- Прооф оф Ворк (ПоВ) — майнерлар мураккаб ҳисоблаш масаласини ечиш учун рақобатлашади. Bitcoin шу усулда ишлайди ва кўп энергия сарфлайди.
- Прооф оф Стаке (ПоС) — блок яратиш ҳуқуқи гаровга қўйилган тангалар асосида берилади. Ethereum 2022-йил сентабрида “Тҳе Мерге” янгиланиши билан ПоСъга ўтди ва энергия истеъмолини тахминан 99,9 фоизга камайтирди.
Криптовалютадан ташқари қўлланилиши
Блокчейн таъминот занжирида маҳсулот келиб чиқишини кузатиш, рақамли ҳужжатларни тасдиқлаш ва смарт-контрактлар — шартлар бажарилганда автоматик ишлайдиган дастурлар учун ҳам ишлатилади.
Блокчейн ишончни бир ташкилотдан математика ва очиқ қоидаларга кўчиради. Аммо у ҳар бир муаммонинг ечими эмас — кўп ҳолларда оддий маълумотлар базаси етарли.
